ЮЖНЫЙ КАЗАХСТАН

ЖЕМҚОР ШЕНЕУНІКТЕРДІҢ ТІЗІМІ ШЫҚТЫ

rgk — Sun, 28 Jun 2015 17:44:27 GMT

Дәулет

26.12.2013

Өтіп бара жатқан жылдың талай қызық оқиғаларымен есте қалатын түрі бар. Әсіресе, ірі шенеуніктеріміздің пара алуы, ұрлық жасауы, т.б сынды жәйттері. Сыбайлас жемқорлыққа белшесінен батқан сол шенеуніктер жайлы «NewTimes.kz» агенттігінің тілшілері шолу жасапты. Көз салуға тұрарлық дүние екен деп, біз де аудармамен назарларыңызға ұсынғанды жөн көрдік.

Бергей Рысқалиев және Ко: 23,6 млрд. теңге

Биыл Атырауда облыстың экс-әкімі Бергей Рысқалиев пен оның сыбайластарының ісіне байланысты алдын ала тыңдау өтіп, онда 22 адамға айып тағылды. Бірақ, олардың арасында ағайынды Бергей мен Аманжан Рысқалиевтер болмай шықты.

Бергей Рысқалиев бандасы коррупциялық және экономикалық қылмыстар жасап, мемлекетке 71 млрд. теңге зиян келтірді деп айыпталуда. Ал, Қаржы полициясы мемлекет қазынасына тек 23,6 млрд. теңге қайтара алды.

Ағайынды Рысқалиевтер болса, елден қашып, кейбір ақпарат көздерінің хабарлауынша олар Лондонда шалқып өмір сүріп жатқанға ұқсайды.

Айта кетейік, «Бергей мен оның компаниясының» ісі бойынша сот тыңдауы да айғай-шумен басталған еді. Себебі, тыңдау басталар тұста айыпталушылардың адвокаттары атыраулық соттарға сенбейтіндіктерін айтып салды.

Ғабдуллатив Мырзақұлов: 272 мың доллар және 75 млн. теңге

«Қазақстан Ғарыш Сапары» ұлттық компаниясының президенті Ғабдуллатив Мырзақұловтың қаржы қомағайлығы ақыры өзіне опа бермеді. Тамыз айында ол аса ірі көлемде пара алғаны үшін құрықталды. Мырзақұловқа 15 млрд. теңгеге бағаланған «Астана» ұлттық ғарыш орталығының аппараттарын жинау-сынақтан өткізу кешенінің құрылысына «Құлагер» құрылыс компаниясы» ЖШС-ін тықпалады деген айып тағылды.

Алмақшы болған пара көлемі – жақсылап мән беріңіз! – 272 мың доллар және 75 миллион 300 мың теңге.

Саят Шаяхметов: 1,1 млрд. теңге

Үлкен дау-дамайлардың ортасында қалғандардың бірі – еліміздің Білім және ғылым вице-министрі Саят Шаяхметов еді.Мемлекеттің бір миллиард теңгеден астам қаржысын жеп қойды деген күдікпен қараша айында оның үстінен тексеру жүргізілді.

Нақтылап айтар болсақ, Саят Шаяхметовке Өскеменде салынған білім ошағының құрылысы кезінде қызметін асыра пайдаланып, жалпы көлемі 1,1 млрд. теңгені жымқырған деген айып тағылған-ды.

Өзі мамыр айында-ақ ұсталып қойған. Ал, оның басшысы – Бақытжан Жұмағұлов қыркүйек айында отставкаға кетті. Қаржы полициясы болса, Жұмағұловтың өз қоластындағы қызметкерінің қылмысына еш қатысы жоқ екенін мәлімдеді.

Анар Мешімбаева: 758,2 млн. теңге

Статистика агенттігінің экс-төрайымы Анар Мешімбаева 2013 жылы Отанына өз еркімен «оралды». Әзірге ол айыпталушылар орындығында отыр. Мешімбаеваға мемлекеттің 758,2 млн. теңгесін жеп қойды деген айып тағылды. Айта кетейік, бұл қаражат 2009 жылғы халық санағына қажетті құрал-саймандар бойынша мемлекеттік қызмет көрсетуді сатып алуға бөлінген болатын.

Мешімбаева болса, өзін кінәлі санамайды. «Келтірілген баптардың ешқайсысымен келіспеймін және өзімді толықтай кінәлімін деп есептемеймін», – деді ол сот барысында. Оны жазып отырғандар Мешімбаеваның сондай байсалдылығына таң қалған. Тіпті, айыпталушының түрі сот тыңдауының алдында ғана сұлулық салонынан шыққандай әсер қалдырған екен.

Асқар Бөлдешев: 145 млн. теңге

Дау-шарлардан Қорғаныс министрлігі де құр қалмады. Әуе қорғаныс күштері Бас қолбасшысының орынбасары қызметін атқарған Асқар Бөлдешев 8,5 жылға бас бостандығынан айрылды. Үлкен қызметтегі кісі әуе-қорғаныс күштері әскерінің зенитті-ракеталық кешендеріне қажетті қосымша жабдықтарды мемлекеттік сатып алу кезінде үлкен көлемде мемлекет қаржысын жымқырыпты. Әрине, қылмыс үшін қызметін асыра пайдаланған. Енді тиісті жазасын өтемек.

Бас әскери прокуратураның ақпараты бойынша, келтірілген материалдық шығынның жалпы көлемі 145 млн. теңгеден асып жығылған.

Сот шешімімен шенінен айрылып, енді «бұрынғы генерал-майор» болған Бөлдешевтің де өз кінәсін мойындағысы жоқ. Ал, оның жары баспасөз-мәслихатын өткізіп, онда күйеуінің ісіне қатысты ащы шындықтарды жариялайтын ниетін білдірді.

Мүслім Өміряев: 100 мың доллар

Жуырда ғана пара қылмысына қатысты кезекті айыптау Ауыл шаруашылығы вице-министрі Мүслім Өміряевқа бағытталды. Оған да мемлекеттік сатып алу барысында 100 мың доллар «сыйақыға» кенелді деген айып тағылып отыр.

Оның басшысы министр Асылжан Мамытбеков қызметкеріне болысып, мұны арандату болуы мүмкін екенін жоққа шығармады. «Мен Мүслім Тайырұлы ақша алды, оның үстіне қоқан-лоққымен деген дерекке сеніңкіремеймін. Өйткені, мен оны тәртіпті әрі ұстамды кісі ретінде білемін», – деді министр.

Ал, егер вице-министрдің кінәсі дәлелденетін болса, Мамытбеков отставкаға кетуге уәде етті.

Серік Баймағамбетов: 80 мың доллар

Кедендік бақылау комитетінің бұрынғы басшысы Серік Баймағамбетов шілде айында темір тордың ар жағына тоғытылды. Ол осы комитетке қарасты бір облыстағы департамент басшылығына тағайындау үшін 80 мың доллар алып, сонымен бірге, «жалпылай қамқорлық» жасап отыр деп айыпталды.

Мұнымен қоса, Баймағамбетовтің оңай олжа қылған бүкіл мүлкі, оның ішінде, 10 млн. теңгесі, Алматы мен Бурабайдағы жер телімдері, Макаров және SIG Sauer тапаншасы, аңшылық қаруы, сондай-ақ, қымбат металдардан жасалған ондаған білезіктер, сағаттар, жеңілгектер, мойын алқалары, баулар мен сырғалары тәркіленді.

Төлеген Бәстенов: 8,7 млн. теңге

Пайдаға деген ашкөздік Павлодар облысы әкімінің кеңесшісіне дейін жетті. 8,7 млн. теңге параны әкім кеңесшісі Павлодардағы мектеп құрылысына байланысты делдалдық қызмет көрсеткені үшін алған. Кеңесшінің бұл келеңсіз ісі облыс әкімі Ерлан Арынның арына тиіп, өз еркімен қызметтен кетуіне себепші болды.

Бақыт Сыздықова: «Нұр Отанға» 15 млн. теңгені қайтармады

ҚР Мәжілісінің экс-әйел депутаты Бақыт Сыздықованың үлкен айғайға қалуы күтпеген жәйт болды. Онымен қоймай, «Нұр Отанның» мүшесі болуға лайық емес боп, қаттардан шықты. Еліміздің «КВН-щиктерінің» қамқоршысы партияға 15 млн. теңгедей қарызы үшін партбилетінен айрылды.

Партияның Астана қалалық филиалы партиялық бақылау комиссиясының төрағасы Дәулеткерей Рахметуллин мәлім еткендей, 2008 жылдың соңына қарай партия кассасынан Сыздықова ханым басқаратын «Қазақстанның болашағы үшін» Жастар қозғалысына 7 млн. теңге бөлінген. Бірақ, қарыз қайтарылмаған. Сөйтіп, 2009 жылдың 1-қаңтарынан бастап өсімпұл жүре бастап, оның көлемі 15 млн.-ға дейін жеткен.

Бақыт Сыздықова бұл жәйтқа дереу үн қатты. «Менің «Нұр Отаным» мен партия белсенділері – екеуі екі түрлі нәрсе! Қазір мен жауабымды дайындап жатырмын, сосын шындықтың мен жағында екенін дәлелдеймін!», – деп жазды Twitter-дегі парақшасына. Осыдан соң Сыздықова Мемлекет басшысына хат жолдады. Оның айтуынша, «Нұр Отанның» ақшасы толығымен қазақстандық көңілділер мен тапқырлар клубын құруға жұмсалыпты. Дегенмен, ол ақшаны Сыздықова қайтаруға уәде берді.

newtimes.kz
(орысшадан еркін аударылды)

ЕСЕККЕ ШАПҚАН АРАБ, ИТ ЖЕГЕН ҚАЗАҚ...

rgk — Sun, 14 Jun 2015 13:53:15 GMT

Сурет: titus.kz

«Titus.kz» сайты таяуда көрмек түгілі естіген жанның есінен тандыратын бір ақпарат жариялады. Төрт-ақ сөйлемнен тұратын ақпаратта не айтылады? Әлгі ақпаратқа сенсек Сауд Арабиясының бір дәулетті шейхін айдалада есек теуіп өлтіріпті. Ең жүрексіз деген адамның өзінің жүрегін ауыртатын-ақ жағдай. Алайда, көп адамның бұл оқиғаға жүрегі ауырмаған сыңайлы. Қайта «сауап бопты!» деушілердің қатары қалың. Себебі әлгі бейбақ өзінің түбіне жеткен есекті айдалада зорламақшы болыпты. Адамнан мұндай айуандық шығады деп күтпеген есектің қос аяқтап тұрып теуіп қалғаннан басқа амалы қалмаған. Бірінші соққы тура бастан тиген. Кейін көкірегінен тағы үш теуіпті. Сарапшылар «ол есекті зорламақшы болған» деген болжамды жәйдан жәй айтып отырған жоқ, марқұмның іш киімі көлігінің қасынан табылған. Соған қарағанда есекке ғашық араб «іске» шешініп тастап кіріскен сияқты. Және бұл оның өмірінде көрген бірінші есегі де емес шығар...

Расы керек, біздің бұл ақпаратқа сенгіміз-ақ келмеген. «Құдай берген дәулеттің арқасында мына дүниенің хор қыздарының қалағанына көңілін білдіре алатын араб шейхінің күні жаман есекке қарап қалмаған шығар» дескенбіз. Сөйтсек біздің білгеніміз бір тоғыз болса, білмегеніміз тоқсан тоғыз екен…

Осы орайда қазақтың Қадыр ақынының бір айтқан әңгімесі еске оралады. «Аға, тауып сөйлеу де өнер. Құдайға шүкір, «Қадекең айтыпты» деген әңгімелердің өзі том-том кітапқа жүк болады. Сол айтқандарыңыздың ішінде өзіңіз ерекше разы болатын әңгімеңіз қайсы әңгіме?» дегенбіз бір кездескенде.

— Ел риза болып айтып жүр ме, онда ол сөздердің ешқайсысының да осал болмағаны. Дегенмен, бір жайт естен кетпейді. Жетпісінші жылдардың аяғында бірнеше ақын-жазушы «Көкбазарда» әңгімені қыздырып, қымыз ішіп отырғанбыз. Біз отырған жерге атын айтпай-ақ қояйын, Алматыда жасайтын өзге ұлт өкілдерінің бірінің сол кезде аты кәдімгідей дүркіреп тұрған белгілі бір ақынының келе қалмасы бар ма?! Әрине, ол қымыз ішуге келмеген, шаруасы басқа. Өзіміздің түркі тілдес әлгі ақынмен кәдімгідей әзілім жарасушы еді. Кездескен жерде бірімізді біріміз бір қағытып қалушы едік. Бәрі жарасып тұратын. Әлгі жігіт көр-жерін алып, кетерінде бізге бұрылды. «Ұстайтын жер осы!» деп түйіп үлгердім. Келгенде амандаспай, кетерінде амандасқанын әжуаламақ болып, іштей дайындалып отырғанмын. Алайда, оқиға мүлде мен күтпеген тұстан өрбіді. Әлгі құрдасым амандасып болып, шығуға ыңғайлана бере «өңкей қазақтар, қалай, есектің сүтін ішіп отырсыңдар ма?!» деп қойып қалмасы бар ма?! Жасыратын несі бар, бұл сөзден жалғыз мен емес, бәріміз түгел есеңгіреп қалдық. Алайда, бәрінен бұрын есімді мен жиып үлгердім. Аузыма бірінші түскені «есектің сүті бәрібір есектің кө.…-інен дұрысырақ қой» деген сөз болды. Бұл сөзді естіген әлгі құрдасым алды-артына қарамай зытты. Қасымдағы жігіттердің де иықтарынан жүк түскендей болып, бір жеңілдеп қалды. «Бұлай айтпасаң Қадыр боласың ба, бәрімізді, тіпті бүкіл қазақты құтқардың. Өлме, Қадыр!» деп жатыр. Бұл сөзді мен тауып айтқан жоқпын, қазақтың жүзі төмен болмасын деп аузыма Құдай салды. Әйтпесе, әзілдерге боқтық сөз араластырып айту әсіресе маған жат. Бұл жерде тек осылай айтылуы керек еді! Дәл осы «к…-т» деген сөзден басқа сөздің тіпті де керегі жоқ еді. Айтқандарымның ішінде өзім ерекше риза болып еске алатын әңгімелердің бірі осы, — деп әңгімесін аяқтап еді, Қадағам.

Бәрі әлгі саудиялық шейхтің абыройсыз өлімінен, «адам есекке шабады» дегенге біздің әдепкіде сене алмағанымыздан шықты ғой. Қадекеңнің сол бір әңгімесі кейбір ұлт өкілдерінің есекке кәдімгідей ашық болатынын тағы бір дәлелдейді. Алайда, біздің айтпағымыз басқа. Біз бұл мақалада жоғарыда болған оқиғаны пайдалана кетіп, кейбір ұлттарды тұқыртып алуды тіпті де мақсат тұтып отырған жоқпыз. Ондай пиғыл бізге жат. Біздің мақсат — осындай түрлі жаман қылықтардан өз ағайындарымызды сақтандыру. Не нәрсенің де алдын алып отырмаса болмайды, кез келген ұлттық қасірет «е, соны қойшы» деп жеңілдікке салынған жерден пайда болады. Бүгінде есектің етін жемесе де «мың түрлі дертке дауа екен» деп кейбір ұлт өкілдері секілді иттің етін жеп жүрген қазақ аз ба?! Сол қандастарымыз да иттің етін туыла сап жемеген. Біреулер иландырған соң жей бастаған. Ақырында онысы әдетке айналған. Әдеті өкінішке қарай, өмір салтына айналып барады. Ол ол ма, «тәуіп айтты» деген «аргументпен» зәрін деп әспеттемей-ақ қояйық, күнде таңертең сідігін ішіп жүрген қанша ағайын бар?!

Біздікі — сақтандыру. «Өз білгенім білген» деп бізді жыға айыпқа бұйырып жатсаңыздар оған да мақұлмыз. Тек біз тараптан бір ғана сөз. Біз бұл лебізді өздеріңізді жек көргеннен емес, жақсы көргеннен айттық.

P.S. Осы күнге дейін қаншама қарагөз қарындастарымыз қазақтың жігіттерін менсінбей, олардың жігерін құм қылып тұрып, арабтың бай-бағландарының етегінен ұстап кетті. Көжесінің қоюлығына қызығып. Арабтан туған баласын емірене иіскеп отырған бір әнші экранға шыға қалса алапат жиреніштен телебезерді басқа каналға ауыстырып жіберетін болғанбыз.

...Әй, айналайындар-ай, сендер кіммен, кешіріңіздер, немен төсектес болғандарға кетіп бара жатқандарыңызды бір сәт ойландыңыздар ма?

Абай БАЛАЖАН,

«SKIFNEWS.KZ».

http://skifnews.kz/sn-bugingi-soz/item/1336-esekke-shap-an-arab-it-zhegen-aza?_utl_t=fb

ҚАЗАҚ ТЫЙЫМДАРЫ

rgk — Fri, 06 Feb 2015 06:47:44 GMT

ҚАЗАҚ ТЫЙЫМДАРЫ

Қазақ аулында тәрбиелендіктен мен қазақтың басты тыйымдарын біліп өстім. Өмір сүрудің бұл заңдылықтарын басқа ұлт өкілдерінің білгені артықтық етпейді.

Герольд БЕЛЬГЕР. Жазушы.

«Казахское слово», 2009.187-бет.

Ұлы далада өмір кешкен қазақ халқының тұрмыс-тіршілігінің қыр – сыры өте көп болған. Тыйымдардың дәл қай заманда пайда бола бастағаны белгісіз. Бірақ өте ертеде пайда болғандығын елімізде болған шетелдіктердің жазғандары куәландырады. Менандрдың жазбаларында Византия императоря Юстиннің Батыс Түркі қағанатына жолдаған Земарх бастаған елшілерінің қағанның Ордасында жын-шайтандардан тазарту үшін оттың арасынан өту салтының жасалынғаны тура баяндалады. Орталық Азияға ХІІІ ғасырда келген итальяндық Плано Крапини сол кездегі далалықтардың тыйымдары туралы былай деп жазғаны белгілі: «...олар көп нәрсені күнә деп санайды, пышақты отқа салуға болмайды, етті пышақпен қазаннан алуға болмайды, және оттың қасында балтамен отын шабуға болмайды, егер олай етілсе оттың басы жоғалады деп сенген; әрі жас құстарды аулауға немесе атуға болмайды екен; атты жүгенмен айдауға тыйым салынады; бір сүйекпен екінші сүйекті шағуға болмайды; ақты жерге төгуге болмайды. Үйде дәрет сындырған адам бұнысын әдейі істесе ол қалайда бақсыға көп ақы төлеп ластаған жерін тазартуы лазым. Бұлай етілмеген жағдайда ол өлтіру жазасына кесіледі». Жалпы қазақ халқының тыйымдарын бұзуға ханның да қараның да құқы болмаған.

Көпшіліктің осынау пікірімен санаспай тек сал-серілер ғана өзін еркін ұстаған. Бірақ сайын даланың осынау еркін перзенттерінің іс-әрекеттерінде өзіндік бір наным-түсінік болатын. Мысалы ұлы Тәттімбет бірде жалғыз баласы қайтыс болған бір қарияға киіз үйдің табалдырығына отырып күй тартып қайғысына ортақ екенін білдірген. Қазақ табалдырық екі дүниені бөліп тұрады деп сенген. Осыны білетін Тәттімбет сері қарияға тірі адам тіршілігін жасайды дегенді меңзеп өзінше сабырлылыққа шақыру мақсатымен, табалдырықа отырған. Енді бірде Тәттімбет Абайдың атасы Өскенбайдың асына атынан түспей, қолына күнқағар шатырын қолына ұстап келгені де белгілі. Серінің бұнысы да ол дүниенің өз жүрісі болса, бұл дүниенің де тоқтамай дөңгеленіп жүре беретінін көпшілікке өзінше ишаратпен білдіруі болатын.

Халық педагогикасының бір көрінісі болып табылатын тыйымдардың өмірде алатын орны ерекше. Жасы үлкендер өмір құндылықтарын сақтап қалу ниетімен тыйымдар арқылы жас ұрпақ өкілдеріне ненің жақсы, ненің жаман екенін түсіндіріп отырған. Әр тыйымның өзіндік тәрбиелік мәні мен міндеті бар. Осы тыйымдар жастарды көп шалыс қадам жасаудан сақтап отырған. Ұрпақтан ұрпаққа ауызекі түрде жеткізілген өмір тәжірибесі халықтың ұлт болып қалу жолында игілікті қызмет көрсетіп келді, әлі де солай. Мысалы:

Жерге түкірме, Жер-ана. Анасының бетіне ешкім түкірмейді;

Нанды баспа – киесі ұрады;

Жасы үлкеннің алдын кеспе, сөзін бөлме – бұл құрмет;

Бас киіммен ойнама, біреуге сыйлама – басыңа қонған бақтан айрыласың, басың бірікпейді;

Ошаққа су құйма - өз отыңды өзің өшірме;

Бос бесікті тербетпе – ұрпақсыз қаласың;

Кешқұрым ұйқтама – жын-пері көшетін кез;

Екі бүйіріңді таянба – қайғы-қасіреттің белгісі;

Өтірік жылама – құдай жылатайын десе қиын емес;

Табалдырықта тұрма – суыт хабар жеткізгеннің белгісі.

Ғасырлар бойы бір халықтың болмысы болып келген осы бір өмір ережелері қазіргі таңда да жас ұрпақ тәрбиелеуде өз маңызын жоғалтқан жоқ.

1. Адаммен қарым - қатынасқа байланысты тыйымдар

Қазақ халқы даланың қиын табиғатыың ыңғайына қарай отырып өзінің тұрмыс-тіршілігін құра білді. Халық болып қалыптасуы да «кішінің үлкенді сыйлау» ережесіне бағынғандықтың жемісі. Бұл алтын ереже әлі де өз маңызын жойған жоқ. Қазақтардың бүгінгі күнде де үлкен адаммен «Сіз» деп сөйлесуі осының айғағы.

Жасы үлкеннің сөзін бөлме – в разговоре не перебивай старших;

Жасы үлкеннің жолын кеспе – не пересекай дорогу старшему;

Ата-анаңа қайда барасыз деп сұрама – не спрашивай родителей куда они идут;

Адамды санама – не считай людей;

Адамға пышақ кезенбе – не направляй нож на человека;

Адамды айналма – не ходи вокруг человека;

Адамға қарап түкірме – не плюйся в человека;

Әйел еркек жолын кеспейді – женщина не проходит перед мужчиной;

Жақсының жасын сұрама – не интересуйся возрастом собеседника;

Жаңа байығаннан қарыз сұрама – не проси взаимы у только что разбогатевшего;

Кемтарға күлме – не смейся над юродивым;

Кісі аяғынан аттама – не перешагивай через чужие ноги;

Кісіге қарап есінеме – не зевай на виду у людей;

Кісіге қарап керілме – не растягивайся на виду;

Кісіге қару кезенбе – не направляй оружие на человека;

Кісі жолын кеспе – не переходи дорогу перед старшим.

Қыздың төсегіне отырма – не садись на постель девушки;

Кісі мініне күлме – не смейся над плохим качествами человека;

Кісінің үстінен аттама – не перешагивай через человека;

Кісіні сұқ саусағыңмен шұқып көрсетпе – не показывай на человека пальцем;

Кісіден қайда барасың деп сұрама – не спрашивай у встречного куда он направяется;

Қонақтарды санама – не считай гостей;

Қонаққа берер затты сол қолмен берме – то что даешь гостю не протягивай левой рукой;

Үлкенге сыртыңды беріп отырма – не садись спиной к старшему.

2. Ай мен Күн және Тәулік мезгілдері, уақыт және апта күндеріне байланысты тыйымдар

Сегізінші ғасырда жазылған Күлтегін жазуындағы:

«Биікте көк тәңірі,

Төменде қара жер жаралғанда,

Екеуінің арасында адам баласы жаралған» деген жолдар бұл тиымдар қазақтардың бабалары ислам дініне дейін тәңірге сенгенінің, оны жоғарыда деп түсініп күн мен айды қасиетті санап төмендегі тыйымдардың пайда болу жолын дәлелдейді.

Айды шұқып көрсетпе – не показывай пальцем на луну;

Айға қарап дәрет сындырма – не опорожняйся в направлении луны;

Жеті түнде жүрме – не ходи глубокой ночью;

Жүрер жолыңның уақытын кесіп айтпа – не говори точное время выхода в путь;

Жұлдызды санама – не считай звезды;

Жұма күні кір жума – не стирай в пятницу;

Күн шықпай күл төкпе – не высыпай золу если не рассвело;

Күн бата жатпа – не ложись спать перед закатом;

Күн батқанда сыпырындыны далаға шығарма – не выбрасывй мусор на закате дня;

Күнге қарап дәрет сындырма – не опорожняйся в направлении солнца;

Қараңғыда киіз қақпа – не встряхивай кошму ночью;

Қараңғыда суға барма – за водой ночью не ходи;

Түнде түс жорыма – ночью не разгадывай сны;

Түнде айнаға қарама – ночью не смотрись в зеркало;

Түнде кір жайма – не развешивай белье ночью;

Түнде су басына барма – ночью к реке не ходи;

Түнде судың бетін ашық қойма – не оставляй воду открытой на ночь;

Түнде тырнақ алма – не стриги ногти ночью;

Түнде шаш алма – не стриги волосы ночью;

Түнде үй сыпырма – не подметай дом ночью;

Түн ішінде жылама – не плачь ночью;

Ымыртта күл төкпе – не высыпай в темноте пепел.

3. Су мен отқа байланысты тыйымдар

Қазақтар байырғы заманда от пен суды қасиетті санаған. Оның себебі кең далада жан сақтау үшін денені жылытатын от пен шөлді қандыратын судың алар орны ерекше болды. Сондықтан су мен оттың киесі бар деп сенген.

Кірдің суын баспа – не наступай на воду стирки;

Кірдің суын есік алдына төкпе;

Күлті баспа – не наступай на золу;

Күлді шашпа – не рассыпай золу;

Отпен ойнама – не играй с огнем;

Отты аттама – не переступай огонь;

Отты теппе – не пинай огонь;

Отты үрлеме – не раздувай пламя;

Отты шашпа – не раскидывай огонь;

Отқа түкірме – не плюйся в огонь;

Отқа симе – не опорожняйся в огонь;

Суға дәрет сындырма – не опорожняйся в воду;

Суға түкірме – не плюй в воду;

Суды сапырма – не разливай воду громко;

Шелектегі суға аузыңды батырма – Воду из ведра пей только с краю.

4. Тағамдарға байланысты тыйымдар

Атамзаманнан қазақтар ақты шындықтың, қараны сұмдықтың нышаны деп білген. Әрі адамның денсаулығын қамтамасыз ететін сүттен бастау алатын тағамдар да осы ойдың дұрыс екеніне себеп болған. Сондықтан өмірдің өзегі болып табылатын шындық пен ақ деп жалпы атпен аталатын сүт тағамдарына деген көзқарас қалыптасқан. Ал нан әрқашанда тағамның патшасы саналғандықтан қазақтар тағамның бұл түріне әлі күнге дейін көңілі ерекше. Бұған нанға деген құрметті дәлелдейтін «Наннан үлкен ештеңе жоқ» және басқа мақал-мәтелдер мен төмендегі тиымдар куә.

Ақтың жуындысын ағып жатқан суға төкпе – не выливай остатки молочного продукта в проточную воду;

Ақты төкпе – не выливай молочное;

Ертеңгі асты тастама – не оставляй завтрак несьеденным;

Жер таянып отырып тамақ ішпе – не ешь опираясь рукой об землю;

Нанды төңкеріп қойма - не переворачивай хлеб;

Нанды бір қолыңмен үзбе - не ломай хдеб одной рукой;

Нанды баспа – не наступай на хлеб;

Нанды тастама – не кидайся хлебом;

Нанның үстіне басқа зат қойма – не ставь вещи на хлеб;

Нанды лақтырма – не выкидывай хлеб;

Тұзды баспа – не наступай на соль;

Таңғы асты тастама, кешкі асты бақпа – не оставляй завтрак, не следи за ужином.

5. Сөзге және күлкі мен көз жасына байланысты тыйымдар

Дала халқы дана халық болғаны оның сөз өнерінен көрінеді. «Өнер алды қызыл тіл» деген сөздің шығуы осының айғағы. Жақсылық та жамандық та көбінесе сөзден келетін болғандықтан тұрмыс шырқы бұзылмас үшін адамдар сөзді абайлап қолдансын деп сөзге деген көзқарастарын тыйым арқылы білдірген.

Ант-су ішпе – попусту не клянись;

Бейуақытта жылама – не плачь вечером;

Жаман сөз айтпа – не сквернословь;

Қарғанба – не проклинай никого;

Өтірік жылама – не притворяйся плачущим;

Өтірік күлме – не пртворяйся смеющимся.

6. Ата – ене, күйеу мен қалыңдыққа байланысты тыйымдар

Жас жұбайлардан ең алдымен ата-енені сыйлауды талап ету арқылы жанұяның қалыптасуын, әрі сақтап қалуды қамтамасыз ету бағзы заманнан қалыптасқан әдет-ғұрып. Сондықтан алдын-ала тыйымдар көмегімен жастарға өздерін қалай ұстау керек екенін алдын ала білдіріп отырған. Әрі осы тыйымдар арқылы жас келіншектерді әлдебір қиыншылықтарға душар болудан сақтауға тырысқан.

Ата-енеңнің төсегіне отырма – не садись на постель тестя и тещи, свекра и свекрови;

Ата-енең жатқан жерге жатпа – не ложись туда где лежали тесть и теща, свекровь и свекорь;

Жас босанған ананы түнде суға жіберме – молодую роженицу не посылай ночью за водой;

Жас жұбайлардың төсегіне отырма – не садись на постель молодоженов;

Күйеуіңнен бұрын жатпа – не ложись раньше мужа.

7. Үйге байланысты тыйымдыр

Қазақтар өздерінің тіршілікке деген көзққарасын үйге қатысты тыйымдар арқылы білдірген. Себебі бұл өмірдің барлық мәселелері үйге, үйлі болуға тіреледі. Мысалы бұрынғы заманда ауылға атпен шауып «ой, бауырым!» деп дауыстап біреудің қайтыс болғанын, немесе «аттан, аттан!» деп елге жау шапқанын хабарлайтын болғандықтан ауылға қарай атпен шабуды жамандыққа балаған.

Босағада отырма – не садись у порога;

Босағаға сүйенбе – не опирайся на порог;

Босағаға тұрма – не наступай на порог;

Босағаны құшақтама – не обнимай порог;

Есікті құшақтама – не обнимай дверь;

Есікті теппе – не пинай дверь;

Үй айнала жүгірме – не бегай вокруг дома;

Үйді айналма – не ходи вокруг дома;

Үйге жүгіріп кірме – не вбегай в дом;

Үйге қарай жүгірме – не беги в сторону дома;

Үйге сыртыңмен кірме – не входи в дом вперед спиной;

Үйде ысқырма – не свисти дома;

Үйді сабама – не хлестай дом;

Үйіңе келгенге үйдей дауыңды айтпа – не рассказывай о своих проблемах вошедшему.

8. Тұрмыстық бұйымдар мен құралдарына байланысты тыйымдар –

запреты касающиеся домашней утвари

Адамды адам ететін оның жан-жағына, күнделікті қолданыста жүрген заттарға деген көзқарасымен де байланысты екенін ерте пайымдаған қазақтар жас буын өкілдері осы заттардың өздеріне қолқанат екенін дұрыс түсінсін деп түрлі тиымдарды ойлап тапқан.

Арқанды аттама – не перешагивай через аркан.

Айырдың басын жоғары қаратып қойма – не ставь вилы головой вверх;

Балтаны аттама – не перешагивай через топор;

Дастарқанды ашық қалдырма – не оставляй дастархан раскрытым;

Дастарқанды қағазбен сүртпе – не вытирай дастархан бумагой;

Дастарқанды пышақпен қырма – не скреби дастархан ножом;

Дастарқанды баспа – не наступай на дастархан;

Дастарханды аттама – не перешагивай через дастархан;

Ескі сыпырғышты отқа жақпа – не сжигай старую метлу;

Желіні (көгенді ) аттама

Жер – ошақты аттама – не перешагивай через очаг;

Жер – ошақты айналып жүгірме – не бегай вокруг очага;

Жаяу қамшыланба – если пеший не взмахивай камчой – нагайкой;

Жақын адамыңа пышақ сыйлама – не дари нож близкому человеку;

Кесені төңкерме – не переворачивай пиалу, тарелку;

Кетік кесемен шай құйма – не наливай чай на треснутую пиалу;

Көсеуден аттама

Күректің сабын жоғары қаратып қойма – не ставь лопату ручкой вверх;

Күректің сабын аттама – не перешагивай лопату;

Қазанды төңкерме – не переворачивай казан;

Құр ерге мінбе – не садись на не покрытое седло;

Құрықтан аттама - не перешагивай через курык (палка с петлей для ловли лошадей);

Оқтаумен баланы ұрма – не бей скалкой ребенка;

Ожаумен баланы ұрма - не бей ребенка поварежкой;

Өлген адамға топырақ салғанда, күректі табаныңмен баспа;

Пышақты аузыңа салма – не клади нож в рот;

Пышақты ұшынан ұстама – не бери нож за конец;

Пышақтың жүзін жалама – не лижи лезвие ножа;

Пышақтың жүзін көкке қаратып қойма – не клади нож лезвием вверх;

Сыпырғының басын жоғары қаратып қойма – не ставь метлу вверх головой;

Сыпырғыны төрге қойма – не клади метлу на почетное место в доме;

Сыпырғыны көкке көтерме – не пднимай метлу над головой;

Сыпырғымен баланы ұрма – не бей ребенка метлой;

Таяқ таянба – не опирайся на палку;

Ыдысты теппе – не пинай посуду.

9. Аң мен құсқа, жан-жануарлар мен жәндіктерге байланысты тыйымдар

Аң мен құстардың жаны бар деп қабылданғандықтан оларға деген көзқарас та ерекше болған. Мысалы пәктік пен шындықтың белгісі деп танылған аққуларды атуға болмайтыны көне заманнан келе жатқан тыйым. Әсіресе үй жануарларының адам өміріндегі алар орны оларды сақтау керек деген көзқарасты қалыптастырды.

Аққуды атпа – не стреляй в лебедя;

Құстың ұясын бұзба – не разоряй гнездо птицы;

Атқа теріс мінбе – не садись на коня лицом к крупе;

Аттың жүгенін аттама – не переступай ......... коня;

Жақсы аттың тісіне қарама – не рассматривай зубы хорошего коня;

Жылқыны басынан ұрма – не бей коня по голове;

Жыңғылмен ат қамшылама – не стегай лошадь травой;

Жас малдың тісін санама – не считай зубы молодого животного;

Итті теппе – не пинай собаку;

Итке ожаумен ас құйма – не наливай пищу собаке домашней поварежкой;

Қойдың үстінен аттама - не першагивай через овцу;

Құмырсқаның илеуін баспа – не наступай на муравьиный улей;

Малға кет деп зекіме – не кричи на животное;

Малға теріс қарап мінбе – не садись на животное задом наперед;

Малды басқа ұрма – не бей животное по голове;

Малды құр қол айдама – не погоняй животное рукой;

Малды теппе – не пинай животное;

Малдың желінген басын түнде лақтырма – не выкидывай сьеденную голову овцы ночью;

Малды теппе – не пинай животное;

Малға қарап симе – не опорожняйся в сторону животного;

Мал қорада дәрет сындырма – не опорожняйся в хлеве;

Мысықты ұстама – не трогай кошку;

Тірі малға көрсетіп басқа малды сойма – не режь животное на глазах у другого животного.

10. Дене мүшелеріне байланысты тыйымдар

Дене мүшелеріне байланысты тыйымдар көшпелі халықтың жүріс-тұрыс жөнінде өзіндік ережелер қалыптастырғандығын айқындайды. Осы тыйымдар арқылы қазақтар адамның қоғамдық жерде өзін қалай ұстануы керек екенін үйретіп отырған. Мысалы: егер біреу бүйірін таянса немесе шашын жұлса қасындағылар әйелдердің жоқтау айтуын көзіне елестетеді де көңілдері бұзылады. Сондықтан әр қимылдың өзіндік бір орны болатыны адамдарға осындай тыйымдар арқылы түсіндіріліген.

Аузыңды қолыңмен жаппа – не закрывай рот руками;

Аяғыңды жоғары көтерме – не поднимай ноги высоко;

Аяқ-қолыңды жіппен байлама – не связывай свои руки и ноги;

Басыңды босағаға беріп жатпа - не ложись головой в сторорну порога;

Басыңды шайқама – не мотай головой;

Бетіңді баспа – не закрывай лицо;

Бүйіріңді таянба – упирайся в бедра;

Екі езуіңді керме – не растягивай пальцами рот;

Қолыңды артыңа айқастырма – не скрещивай руки на спине;

Қолыңды желкеңе қойма – не клади руку на шею;

Қолыңды қалтаңа салып тұрма – не держи руки в карманах;

Қолыңды сілікпе – не махай рукой после мытья;

Қолыңды төбеңе қойма – не ставь руки на голову;

Мойныңа белбеу салма – не клади ремень на шею;

Саусағыңды айқастырма – не скрещивай пальцы;

Таңдайыңды қақпа – не цокай;

Тісіңді қайрама – не скрипи зубами;

Тізеңді құшақтама – не обнимай колени;

Тырнағыңды тістеме – не грызи ногти;

Шашыңды жұлма – не рви на себе волосы;

Шашты таптама – не наступай на волосы;

Шашты отқа тастама – не бросай волосы в огонь.

11. Киімге байланысты тыйымдар

Киімге қазақтар ерекше көңіл бөлетін болған. Адамның талғамын, қоғамда алатын орны мен мүмкіншілік деңгейін көрсеткіші киім болған. Әрі киім киіс адамды адам етуге, тазалыққа, кісілікке тәрбиелейтін құрал болған.

Аяқ-киімді төңкерме – не переворачивай обувь;

Аяқ киімді төрге шығарма – не клади обувь на почетное место в доме;

Бас киіміңді босағаға ілме – не оставляй головной убор у порога;

Бас киіммен ойнама – не играйся с головным убором;

Бас киімді біреуге сыйлама – не дари другому свой головной убор;

Бөркіңді теріс қаратып киме – не одевай головной убор задом наперед;

Киіміңді желбегей жамылма – не набрасывай на себя одежду как-попало;

Киімнің жағасын баспа – не наступай на воротник;

Мойныңа белбеу ілме – не вешай на шею ремень.

12. Дінге байланысты тыйымдар

Дінге деген көзқарас әлемге деген көзқарасты білдірген. Адамның осы бір әлем теңізінде тамшының тамшысындай пенде екенін, адам мен табиғаттың біртұтас екенін ұмытпауы үшін ақылды адамдар осы тыйымдарды ойлап тапқан.

Айтта кір жума – не стирай белье в пост;

Құранды баспа – не наступай на коран;

Құранды жерге тастама – не оставляй коран на земле;

Құранға отырма – не садись на коран;

Құбылаға қарап дәрет сындырма – не опорожняйся в сторону Мекки;

Намазды бөлме – не перебивай молитву.

13. Өлім-жітімге байланысты тыйымдар

Адамның қайтыс болуына байланысты тыйымдар адамдардың осындай қиын жағдайда пендешілікке салынбауы үшін айтылады.

Бейуақытта адамға көңіл айтпа – не высказывай соболезнование вечером;

Бейітке қолыңды шошайтпа – не показывай пальцем в сторону кладбища;

Бейіт тұсынан шауып өтпе – не скачи на коне мимо кладбища;

Қайтыс болған кісінің қабірін баспа – не становись на могилу;

Мүрдеде күректі екінші адамға қолмен берме – при захоронений покойника не передавай лопату из в рук руки;

Өлген адамға топырақ салғанда, күректі табаныңмен баспа – при захоронений не наступай на лопату.

14. Бесікке байланысты тыйымдар

Бесікке деген көзқарас балаға деген, болашаққа деген көзқарас екені белгілі. Сондықтан нәрестенің дүниеге нәрестенің келуін ең басты қуаныш деп танитын қазақтар үшін бесік тұрмыстағы ең киелі зат.

Бесікті ашық қалдырма – не оставляй колыбель открытой;

Бесікті аяқ астына тастама – не оставляй колыбель без присмотра;

Бесікті көрінгенге берме – не давай колыбель кому-попало;

Бесікті сатпа – не продавай колыбель;

Бос бесікті тербетпе – не раскачивай пустую колыбель.

15. Жамандық жасамау туралы тыйымдар

Дала халқы ғасырлар бойы өмірдің елегінен өткен заңдар бойынша өмір сүреді. Ол заңдар барлық адамға түсінікті әрі мәңгілік.

Біреудің затын сұраусыз алма – не спросивши не бери чужую вещь;

Біреуге ор қазба – не рой другому яму;

Біреуді ұрма – не бей другого человека;

Ұрлық жасама - не кради.

16. Табиғатқа байланысты тыйымдар

Табиғатты Отанындай көріп анасына Табиғат ана деп теңеп айту қазақтарда бұрыннан қалыптасқан. Бұл табиғаттың адам өмірінде алатын орнының құндылық деңгейін көрсетеді.

Жалғыз ағашты кеспе – не руби одинокое дерево;

Жер таянып отырып тамақ ішпе – не ешь опершись рукой на землю;

Жыңғылмен атты қамшылама – не погоняй лошадь гребенщиком;

Көгалды таптама – не топчи поляну,

Көкті баспа – не наступай траву.

P.S. Пайдаланылған әдебиеттер:

Кітаптар: «Көңіл-күй лебіздерін білдіретін сөз орамдары» Алматы, 2007, Әбілғазы «Түркі шежіресі», Алматы, 1992, «Батырлар жыры» 1-том, 1963, Газеттер: «Қазақ әдебиеті», 23.03.2001, «Болашақ», №45,2005. Және автордың жинап-тергені.

БЕРДАЛЫ ОСПАН, мәдениеттанушы

Сұлу болудың бір сыры

rgk — Fri, 06 Feb 2015 06:39:29 GMT

Сұлу болудың бір сыры

Қыздардың көбісі «беттің сұлу, таза әрі жұмсақ болуы үшін қымбат косметиканы пайдалану керек» деп ойлайды. Алайда, сұлулыққа қол жеткізу үшін люкс косметикасын қолдану шарт емес. Алдымен, тамақтануға көңіл бөлу керек.

Сұлу болу үшін мына тағамдар көмекшіңіз болады:

1. Сәбіз. Оның құрамында жасушаларды қалыпқа келтіретін бета-каротин бар.

2. Қызанақ. Күн сәулесінен сақтайтын мықты антиоксидантқа бай көкөніс болып саналады.

3. Банан. Көзіңіздің асты жиі күлдіреп тұратын болса, ұйықтар алдында банан жеп алыңыз. Банан сізге ұйқысыздықтан да арылуға көмектесе алады.

4. Сұлы. Сұлу болғыңыз келсе, таңертең сұлыдан жасалған таңғы ас ішіңіз. Ал әжім пайда болуының алдын алу үшін құрамында темір, магний, кальций бар тағам таңдаңыз.

5. Жасымық. Жасымық құрамындағы мырыштың арқасында бетіңіздің түсін жақсартып, оны тазартатын қасиетке ие.

6. Қалақай. Қалақай жапырақтарынан жасалған шай беттің өңін жақсартып, безеуден тазартуға көмегін тигізеді.

7. Жалбыз. Асқазан саулығы мен бет-ажарымыздың бұзылмауы бір-біріне тәуелді екені бәрімізге мәлім. Сондықтан ас қорыту, дұрыс тамақтану аса маңызды. Ас қорытуға жалбыздан жасалған шай көмектесетінін біле жүріңіз.

8. Бөрікгүл. Бұл өсімдікті косметика жасауда қолданады. Бөрікгүл бетіңіздің сергектігіне септігін тигізеді.

9. Қызылша. Қызылшаның құрамында калий, магний, темір, кальций сияқты пайдалы элементтер көп. Сондықтан да диетологтар дұрыс тамақтануда осы көкөністі жиірек жеуге кеңес береді.

10. Қызыл жүзім. Көптеген зерттеулердің нәтижесі бойынша, қызыл жүзім қартаюды бәсеңдететін жемістің бірі екені анықталды.

Ал сіздің осы кеңестерге қосарыңыз бар ма?

Сурет: Анна Мазур, blog.zdorovo.mu

ЖАҚСЫ ӘЙЕЛДІҢ КИЕСІ БОЛАДЫ

rgk — Fri, 06 Feb 2015 06:32:09 GMT

ЖАҚСЫ ӘЙЕЛДІҢ КИЕСІ БОЛАДЫ
Әлеуметтік желіден бір әріптесімнің қалдырған жазбасын оқып, ойға шомдым: «Бір отбасында апалы-сіңлілі үш қыз болыпты. Біріншісі – өте жалқау, екіншісі – мейірімі аз, қаталдау, ал үшіншісі – ақылды, сұлу әрі шебер болыпты. Бір күні есіктерінің алдына бейтаныс арба келіп тоқтайды. Қыздар кімнің келгенін көрмек болып, есіктің алдына шыққанда, арбадан жасы егде тартқан, бейтаныс әйел түсіп келе жатады.
– Сен кімсің? – деп қыздар сұрайды.
– Мен Тағдырмын. Сендердің тұрмысқа шығатын уақыттарың жетті, – дейді де, қыздардың арбаға отыруын сұрайды. Жүріп отырып, алдарынан шыққан бірінші ауылға ат басын тірейді. Айналаға зер салып қарағанда, егістік алқабында бір жігіттің дамылсыз еңбектеніп жатқанын көреді. Ол осы ауылдағы қолынан барлық нәрсе келетін шебер, ауыл адамдарының ризашылығын алып жүрген сыйлы жігіт екен.
– Мына жігіт сенің жарың болады, – дейді Тағдыр қыздардың ең үлкеніне. Қыздар әпкелерін сол жерден түсіріп, ары қарай сапарларын жалғастырады.
Арба келесі ауылға тоқтайды. Бұл ауылда ешкімнің қолын қақпайтын, көмек беруден шаршамайтын, өте мейірімді жігіт тұрады екен.
– Ал мына жігіт сенің күйеуің, – деп Тағдыр ортаншы қызға қарайды. Осы арада ортаншы қызды арбадан түсіріп, ары қарай сапарларын жалғастырады.
Үшінші ауылға келгенде, кенже қыз бен бейтаныс әйелдің көлігі шеткі үйге барып тоқтайды. Сол үйдің құдығының жанында маскүнем ұйықтап жатыр екен. Тағдыр қыздың жүзіне қарайды да:
– Осы жігіт сенің күйеуің болады, – дейді.
– Менің жарым осы адам ба? Сонда қалай болғаны? Менің қолымнан бәрі келеді, мейірімді, ақылды, жақсы қызбын, қалайша маған осындай жігітті жар етесің? Ал әпкелеріме жақсы күйеу бердің. Бұдан басқасын таба алмадың ба? – деп күйінген қызға Тағдыр:
– Басқалары бар, табылады да, – деп терең күрсінеді. – Ал мына жігіт сенсіз өзін-өзі жоғалтады! – деп Тағдыр арбасына отырып кете барады…».
Оқыдым да, ойландым. Бойында барлық жақсы қасиеті бар жақсы қыздың Тағдырдың арбасына отырмауына болар ма еді?! Бақытты болуға әбден қақысы бар кенже қыз неге өзгенің өмірі үшін «құрбандыққа» шалынды? Өмірде мұндай сауал көп…
«Махаббат» деп аталатын адамдар арасындағы ұлы сүйіспеншілікті суреттеп өткен Әзілхан Нұршайықовтай жазушының бірде: «Жақсы әйелдің киесі болады…» деп айтқаны бар екен. Ақиқатында, көп жігіттің басына бақ жақсы әйелдің жолығуымен қонады екен. Алайда, шаңырағына сол әйелдің аяғымен кірген берекені аяламай, баланың былдырын бағаламай, төрт құбыласын түгел еткен тынысын сезіне алмай жүргендер қаншама?! Бұл әрине, әйел біткен – асыл, еркек біткен – есер деген сөз емес.
«Ақылды әйел жаман еркекті төрге сүйрейтінін, ақылсыз әйел жақсы еркекті көрге сүйрейтінін» тілімізге сүйел шыққанша айтып жүрген елдің баласымыз. Әттең-ай, талай жақсы жардың қадіріне жетпей, бүкіл ғұмырын жасына жуғызған жігіттерге «шыр» етіп жарық дүние есігін ашқан күнінен бастап әйел баласын қадірлеп өтуді Құрандай үйретер қандай мақал бар екен?
Жалпы, жақсы әйел деген қандай әйел өзі? Оның иесі мен киесі қандай болады?
Айтқандай, менің бір танысым бар-ды. Жақсы жары бар еді. Жақсы әйел деген сондай-ақ болар деп ойлаушы едім. Бұл жігіт еш жерде тұрақты жұмыс істемесе де, тамаға асулы, қонағы күтулі, баласы бағулы, оты жағулы еді. Бойдақ жігіт сықылды бейберекет өмірінде бауырларының басынан сипап, ата-анасының амандығын біліп тұруға да мұршасы болмайтын. Айналасын қоршаған жора-жолдастың өзі әйелінің жылы қабағына байланған жандар еді. «Тойып жеген дәмді асың түске жетпес, күліп берген тамағың естен кетпес» деген тәмсіл бұл үйдің төрінде талай рет айтылған.
Адал алған жарын жиырма жыл бойы жылатып келген сол жігіт тәңірдің берген осынша сыйын маңдайына сыйғыза алмады. Қиналғанда өзіне демеу болған, жұмыссыз жүрген күндерінде медеу болған жарына отбасының бейнетін жалғыз арқалатты. Көңілі қаяу әйелдің жүрегіндегі қасіретті өзінің қорлық сөздерімен, ара-тұра жұдырығымен де қалыңдата берді, қалыңдата берді.
Осылайша бірде мас болып, аш, бірде тоқ болып, өзі жиі үйде жоқ болып жүргенде балалары да жетілді. Өзі жігіт ағасына айналды. Аяулы жары осы жылдарды одан алыстай берген екен. Бір төсекте жатып, жалғыздықтың азабын тартқан әйел бір-ақ күнде оның өмірінен ізім-қайым жоғалды. Соттасқан жоқ, жылаған жоқ. Үйлерінде ұрыс-керіс те болмады. Дүние бөліспеді. Кете барды.
Сол келіншектің соңынан бұл еркектің бүкіл бағы ере кетті. Араласып жүрген ағайындары да суға сіңгендей, ізім-қайым жоғалды. Жолдастары тәтті тамақтың иісі бұрқырап тұратын үйге келуді біртіндеп сиретті де, ақырында мүлде ғайып болды. Тойға шақырғыш таныстары да сап тиылғандай. Қолтықтасып жүретін келіншегімен қоса ажырасқандай, ата-анасы да айына бір-екі рет келіп ет жеп, немере иіскеп, дудыр-дудыр болатын дәурен бітті.
Даланы аңсап тұратын даңғой жігіттің де сырттағы сауығы таусылды. Ішін ит тырнап жатқандай күй кешеді. Әрнәрсенің басын бір шалып жүріп, ешнәрсені парықтамаған пақырдың жандүниесі әлем-жәлем шығар?! Ай мен күннің аманында қараңғы құдыққа түсіп кеткендей, түнек тағдырының басталғанын түйсінуге түйсігі жетті ме, жетпеді ме, кім білсін?!.
Оған барлық кезде айналасы толған әйел, аттап бассаң қыз-қырқын көшеде қынадай жапырылып тұратындай көрінетін. Соның бәрі бір-ақ күнде сиықсыз сұлбаларға айналып шыға келді. Жанарында жас тұнып тұрса да, бақытты болу үшін, ғажайып өмір үшін арпалысқан аяулысы олардың арасында енді жоқ. Жыла, өкін, өкір, енді бәрібір. Ол енді қайтып оралмайды…
Бар бақыты сол әйелдің киесінде екен-ау…
Ал әйелдің киесін көру үшін сол жігіттің де көкірегінде жебеген иесі болуы керек пе еді?..

Әйелдің қуаты

rgk — Fri, 06 Feb 2015 06:30:02 GMT

Лаура Сапарбекова поделилась фотография Шынар Әбілдә.

Шынар Әбілдә

Әйелдің қуаты
Әр әйелдің қуаты түгесілетін мезгілі болады. Әйелдің қуатын еселейтін тәсілдер туралы сөз қозғасақ.

1. Массаж. Уқалау маңызы. Әйелдің тәні үнемі қозғалып, қимылдап тұруы керек. Әйтпесе, қуаты бір жерде тұрып қалып, денені ауру етеді.

2. Шаштаразға бару. Әдемі шаш тек көңіл көтеру емес. Әйелдің шашы оның ойының айнасы іспетті. Шаш әйелдің көркі. Оған ерекше күтім керек.

3. Маникюр. Әдемі қолдарды сүйе бергің келеді! Дейді екен ерлер қауымы. Қызыл түсті лак жағылған тырнақтар жетістік пен сұлулықты тартады екен.

4. Өзге әйелдермен араласу. Өзара қуат алмастырудың мәні бар. Еркекке өзін тануға тыныштық керек. Әйелге керісінше сөйлесу қажет. Өзге әйелдермен әңгіме-дүкен құру арқылы өзін тани түседі.

5. Ұзақ сөйлесу керек. Телефонмен болса да. Бұл уақыт өлтіру емес. Сөйлесу - әйелге керекті қуат көзі. Сөз әйелдің ішінде жиналып қалады. Соны шығармаса, еріне қиын болады. Күйеуге сөйлеу жақсы амалдардан емес.

6. Серуендеу. Әйел күніне бір рет болса да сыртқа шығып, таза ауамен тыныстауы керек. Отбасының ұйытқысы әйел десекте, оған табиғатпен қарым-қатынас өте маңызды.

7. Музыка. Күнделікті саз тыңдау қажет. Дәстүрлі, классика. Жалпы ұнайтынын тыңдай беріңіз. Таңертең шай ішкенде құлақ құрышын қандырар саз тыңдауды әдетке айналдырыңыз.

8. Сұқбаттасу мен ойлану үшін күрделі тақырыптарды айналып өту. Әйелге кейде ұшқалақ болып, әр түрлі ұсақ-түйекті ойлау пайдалы. Кішкентай қыз сияқты көріну оған жеңілмес жастық шабыт сыйлайды. Әсіресе, іскер әйелдер үшін осы қабілет маңызды. Жұмысты жұмыста қалдырып, үйге тек қуаныш әкеліңіз.

9. Түрлі шөптесіннің жұпарларын, майларын қосып суға түсу. Бұл еркелік емес, қажеттілік! Тәніңізге көңіл бөлсеңіз, артынша өзіңіз таңданарлық жағдайға көз жеткізесіз.

10. Медитация. Бұл нәрсе кез келген босаңсыту үдерістері іспетті нәзікжандылардың өзіне тән қуатын арттырады. Күнделікті ұйқы алдында медитация жасау керек. Табиғат аясында жасалатын медитация да пайдалы.

11. Ән салу сабағы. Ән салу тамақтың чакрасын ашады. Ән салған адам ұрысқысы келмейді. Ерлерге деген мейірім оянады. Баяғы замандағы Спартада әйелге арнап айтылар мақтаудың бірі «ән сияқты екен» деген сөз болыпты.

12. Дүкен аралау. Жаңа заттарға көз салу ғана емес. Ақша жоқ болса да дүкен аралау керек. Кей киімдерді киіп көріңіз. Өз сымбатыңызға сүйсініңіз. Әйелдің қуаты шексіз екенін есте сақтаңыз. Кейбір затты жәй ұстап көру ғана жеткілікті. Көп ұзамай ол сіздің қолыңызға түседі. Оны алатын ақша да өз-өзінен пайда бола кетеді.

13. Психологқа қаралу. Міндетті түрде дәрігеріңіз әйел болсын! Көргені мол, тәжірибелі әйелдің сізге айтар ақылы көп болмақ. Қазіргі қиындыққа басқаша көзбен қарауға үйретеді. Даналық жасы келген әйелдерден беріледі. Сондықтан аналармен, әжелермен араласу, олардың сөзін тыңдау маңызды.

14. Билеу. Әйелдің қуаты мен тартымдылығына септігі мол. Әсіресе, арапша билер, латын билерін меңгеру қызық.

15. Йога. Йогамен шұғылдану сананы тынықтырып, күш береді. Мүмкін болса тұрмыс құрған әйелден сабақ алған дұрыс. Ер адам ұстаздық етсе, онда ол тек салмақ салуға басымдық береді. Қуатты нәрлендіруді үйрете алмайды. Себебі, ол ер адам.

16. Үнемі құрбылармен бастаңғы жасау. Бірге жиналған кездерде әйелдердің қуаты артады. Қуат алмасады. Жетіспей тұрған қабілет ашылады.

17. Гүл өсіру. Үйде гүл өсіруді қолға алу. Бұл да әйел қуатын күшейтетін тәсіл. Гүл ашқан өсімдік әйелге ұқсайды. Оны өсіру әйелдің де қуат-күшін арттырады.

18. Күйеуі бар құрбылармен араласу. Күйеуге шыққысы келетін қыздарға маңызды. Отбасы қуаты өте басалқы қуат көзі. Тек отбасылы құрбылар жиналатын кездесулерден бас тартудан асықпаңыз. Мұндай кездесуден соң сізге көңілі ауатын жігіттер кездесіп қалуы мүмкін. Түнгі клубта уақыт өткізуден гөрі отбасы мерекесіне бару пайдалы.

19. Көмек. Қол ұшын созу немесе көмек сұрау. «Мен өзім» деген ұстанымнан бас тартыңыз. Бұл ерлерге тән мінез.

20. Кітап дүкеніне жиі бару. Кітап толы сөрелерді аралау әйелге күш-қуат сыйлайды. Апта сайын дүкенге баруды әдет қылыңыз. Әйел – білім сақтаушысы. Ал, кітап – білім бұлағы. Дұрыс кітаптарды таңдаңыз. Әйелдің санасын жетілдіретін кітаптарға көңіл бөліңіз.

21. Ерлерден көмек сұрау. Кез келген қамқорлық әйелді нәзіктендіре түседі. Тәжірибе жасап, бейтаныс азаматқа сөмкеңізді көтерісуді сұраңызшы. Көңіл күйіңіз - 100% көтеріледі!

22. Оқу. Жақсы кітап оқыңыз. Адамдардың тағдыры туралы кітаптар көп әсер етеді. Өзгенің тағдырына қарап өзіңді жақсы түсіне бастайсың.
23. Үйдегі міндеттерді бөлісіп істеу. Жақындарыңызға кей міндеттерді бөліп беріңіз. Сеніп тапсырыңыз.

24. Аспаздық. Тамаққа қатыстының бәрі әйел қуатын күшейтеді. Әйел – асхананың қожайыны. «Қатын қайраттанса, қазан қайнатады» деп бекерге айтылмаса керек. Әйел тамақтандырып, ас-су беруге шебер. Ттамақ піс іре алмайсыз ба? Үйреніңіз. Білсеңіз – ас мәзірін байыта түсіңіз. Ббасқа елдің асханасын зерттеп, зерделеңіз. Махаббатпен ас даярлау қуаттандырады.

25. Үй – жәй ғана пәтер емес. Үй мен әйелдің ортасында ерекше байланыс орнайды. Сықырлаған есіктер, тырс-тырс тамған су әйелдің қас жауы. Әйел үшін бұл салақтық қана емес, оның күшін жұтып қоятын түпсіз тесіктер.
Дегенмен, мұндай ұсақ-түйекке еркекті мазаламай-ақ қойса балады. Неге? Еркек ауқымды ойлайды. «Бүкіл кафель жарамсыз болып қалғанда бәрін тұтас ауыстырам. Текке қабырғаны сылай бергеннен не шығады» деп. Ұсақ-түйекті жөндеушіге жасата салуға болады. Ббірақ күйеуіңізге оның қолы тимегендіктен жасатып қойғаныңызды ескертіңіз. Еркектің өзін бағалауы өте нәзік тақырып.

26. Жоспарлау. Бітпеген іс пен күдік әйелді бұзады. Оған нақыт жоспар керек. Өзінің қуатын сақтаудың басты шарты. Ұсақ-түйекті жоспарлап үйреніңіз. Содан кейін айларға, жылға жоспар құрып дағдыланасыз. Ертең кешке не істейсіз?

27. Мерекелік кеш немесе шырақ жағып керемет кешкі ас ұйымдастыра білу керек. Бұны сүйіктісінен гөрі әйел өзі үшін көбірек жасайды. Ерінің қызығушылығын арттыруға осылай тосынсый жасап тұрған артық емес. Сыйқырлы сәттерді сыйлай біліңіз. Өзіңізді де, жақындарыңызды да қуанта білу ғажап қой.

28. Баланы оқыту, тәрбиелеу. Баланы тәрбиелей жүріп әйел өз қуатын күшейтеді. Баламен қосылып ойнағаннан қашпаңыз. Қолыңыздан келген нәрсені үйретіңіз: сурет салу, ән айту, билеу.

29. Әртістік сабағы. Әйелдің әлемі – көңіл күй сахнасы. Сахнада түрлі рөл сомдап жүріп, өзіңді жақсы түсініп қана емес, әр түрлі жаман әдеттен арылып, жақсыға бой үйретуге болады.

30. Табиғат аясына сейіл. Достармен шығу шарт. Әйел қуатын көтеретін бірнеше себеп бар: бірігу, табиғатта серуендеу, ас даярлау.

31. Макияж. Өзіңе күтім жасау. Еркекке ұнау үшін емес. Ең алдымен өзіңе ұнау үшін. Үйде жүргенде неше түрлі шаш үлгісін жасап көру, боянып тәжірибе жасау, әдемі көйлектерді киіп көру, айна алдында өзіңді керемет сезіну әйелге ләззат сыйлайды.

32. Гүл сыйлау. Өзің гүл сыйлау. Қуат-күшті өсіретін бір себеп ол – гүл. Гүл әйелді көріктендіре түседі. Олар бірден барлық жағымсыздықты жояды. Әйелдің бойындағы ашуды бойына сіңіріп алады. Сондықтан көңіл-күйіңіз түссе, жылауға асықпаңыз, өзіңізге гүл сыйлаңыз.

33. Көйлек пен белдемше. Мқұндай киім үлгісі әйели қуатты нәрлендіреді. Нәзік етеді. Алғашқы жеті кездесуге шалбар киюге болмайды деген шарт бар. Әрине, егер ол адамда ойыңыз болса. Үнемі шалбар кию әйелдің жыныс мүшелеріне кері әсер етіп, дертке шалдықтырады.

34. Жас аналар клубы. Балаңыз жас болса, сондай баласы бар аналармен араласыңыз. Бұл тәжірибе алмасу ғана емес, қуат алмасу. Ана болу Айға айналу, ал айдың нұрына шомылу әйел қуатын еселейді.

35. Балаға қамқорлық. Күйеудегі құрбыңыз баламды қарап бер десе, басыңызды алып қашпаңыз. Қамқорлық таныту әйел үшін қуаттану бастауы. Ең бастысы, еркекке бала сияқты қарамау.

36. Қол жайғандарға нан беру. Қайырымдылық – жақсы қасиет. Ол айдан алатын қуатты күшейтеді. Жұрттың бәріне көмектесу шарт емес. Сіз қуаныш сыйлай алатын адам жаныңыздан да табылар. Жалғызілікті көршіңізге жеміс апарып беріңіз. Жолы түскен қонаққа дастарқан жайыңыз.

37. Араласу. Әйелге өзгелермен араласпай қалу өте қиын. Әңгімеден күш алады. Тек айтылатын әңгіме өсек емес, тәуір әңгіме болғанын қадағалауды ұмытпағайсыз.

38. Романтикалық кино. Құрбыңызбен бірге киноға баруға келісіңіз. Махаббат туралы жақсы кино әйел үшін ұтымды пайдаланған уақыт болмақ. Бірақ оны басқа әйелдермен бірге көрген қызық әрі пайдалы.
39. Жжаңа мәдениетті зерттеу. Адамның танымын кеңейтеді. Әйелге іште сыр сақтай бермей, өз әлемінен сыртқа шығуға итермелейтін әдіс. Әйел қуаты сыртқа шығуы тиіс. Оны қолдан алтын торға қамай берген жөн емес.

40. Қайнар бұлақ. Өзен, көлдегі демалыс – қуатыңды күшейтудің керемет тәсілі. Су – әйелдің тартымдылығының негізі, оның өзімен үйлесімділігін арттырады, жағдайға бейімділігін еселейді немесе ойын ашық айтуға бейімдейді. Ежелгі гректер Афродитаның ғибадатханасында сұлуларды суға жүзуді үйретуді міндет санаған.

Аударған Шынар Әбілдә

СТАЛИНГРАДҚА ЖЕҢІС ТУЫН ТІККЕН ҚАЗАҚ

rgk — Fri, 06 Feb 2015 06:25:53 GMT

СТАЛИНГРАДҚА ЖЕҢІС ТУЫН ТІККЕН ҚАЗАҚ

1945 жылы бірінші болып жеңіс туын Берлин қаласының Рейхстагына тіккен Рақымжан Қошқарбаевты қазақстандықтардың бәрі біледі. 1941 жылдан 1945 жылға дейін созылған осы сұрапыл соғыста көптеген қалалар азат етіліп солардың бәріне де жеңіс туы тігіліп отырған.

Бұл соғыстың ең шешуші шайқастарының бірі Сталинград шайқасы. Гитлершіл фашистерден қуып шығу шайқасында Сталинград қаласына жеңіс туын тіккен қазақ батыры назардан тыс қалып келеді.

Әкем ғалым Әсілхан Оспанұлы Ұлы Отан соғысының батыры генерал Сабыр Рақымовтың қазақ екенін дәлелдеген «Қазығұрт қыраны» атты зерттеу мақаласы 1972 жылдың 9 мамыр күні облыстық «Оңтүстік Қазақстан» газетінің 2-4 беттерінде, содан бір айға жетер-жетпесте 1972 жылдың 6 маусым күні республикалық «Лениншіл Жас» газетінің (Қазіргі «Жас Алаш» газеті) 3-бетінде жарық көргеннен кейінде генералдың өмір жолын зерттеу жұмысын тоқтатпай С.Рақымовтың нағашы ағаларымен және қарындасы Лүтпімен кездесіп, Өзбекстанның басшысы Ш.Рашидовке, Ғылым Академиясына және басқа да ресми орындарға хат жазып көп жұмыс істеді. Сол кездері Әкем балалары біздерге көптеген қызық әңгімелер айтатын еді. Бірде Берлинге жеңіс туын тіккен қазақ батыры Рақымжан Қошқарбаев туралы айта келіп: Сталинградқа ту тіккен Өтебай ағаларың Шымкентте тұрады, деді.

Әкемнің бұл сөзі мені өте таңқалдырды. Біраз уақыттан соң Әкемнен батыр ағаның тұратын мекенін біліп кездесуге бардым.

Өтебай Қалыбайұлы аға өте әңгімешіл кісі екен. Менің бұйымтайымды білген соң сөзін жәймен бастап кетті:

– Мен соғысты офицер шенінде аяқтадым. Не көрмедім... Соғысқа

аттанарда Қошқар ата әулиеге барып зиярат еттім.

1941 жылы Жамбыл қаласында (қазіргі Тараз) 105-қазақ атты әскер дивизиясы құрылды. 1942 жылдың маусымында аттарымызды вагондарға тиеп, 30 эшелон болып майданға аттандық. Дәл қазіргідей есімде Мәскеуге тура 22-қыркүйекте жеттік. Осы жерде біз күтпеген жағдай болды. Аттарымыз бен қылыштарымызды өткізіп артиллерияны меңгеруге көштік. Бұған жеті-ақ күн берілді. Қалғанын алғы шепте үйрене жатасыңдар деді. Мен соғыспен алғаш осылай танысты.

- Өтебай аға, менің Әкемнің ағасы Шерехан бабам да соғыста

зеңбірекшілердің командирі болған. Жауынгерлер зеңбіректерді қар-батпақта итеріп қиналып жатқанын соғыс жайлы деректі фильмдерден көріп жүрміз. Шамасы соғыстың ең қиын мамандығы зеңбірекші болу шығар?

- Соғыста ешкімге жеңілдік жоқ. Бір снарядтың салмағы

сексенбес килограмм. Ол кезде қылшылдаған жас едік, шыдамды едік. Мен батарея командирінің көмекшісі болдым. Үнемі зеңбіректер арасында жүгіріп жүруіме тура келетін. Кімге не жетпейді, кім жараланып, кімнің қаза тапқанын, бәрін-бәрін білу міндетім еді. Бірақ обалы не керек, снарядтар уақтылы жеткізіліп тұрды.

Мен сексен сегіз қаланы фашистерден азат етуге қатыстым. Тұп-тура сексен сегіз. Біреуге өтірік, маған шын. Бізді барлық қалалардың тұрғындары қуанышпен қарсы алды.

Бірде жаңа ғана азат етілген қалада келе жатып зар жылап отырған әйелді көрдім. Ол жанып кеткен үйінің орнында жалғыз отыр еді. Қасына барып жұбатпақ болдым. Әлгі әйел әрең дегенде үймен бірге кішкентай балаларының өртеніп кеткенін айтқанда өзегім өртеніп қоя берді. Үйіңіздің астында жертөле яки ұра бар ма еді, деп сұрадым. Жауап беру орнына басын шұлғи береді. Жауынгерлеріммен үй орнын тез арада жанған бөрене қалдықтарынан аршып, жертөле қақпағын ашып жібергенімізде өрттен тығылған балаларды көрдік. Әлгі әйелдің есі шығып кеткені сонша, біресе балаларын құшақтап, біресе біздерді бетімізден сүйіп әбігер болып жатыр. Біз де мәз-мәйрамбыз. Қоржындарымызда жеуге жарайтын азығымыздың бәрін әлгі әйел мен кішкентайларға беріп ары қарай жүріп кеттік.

Соғыс адамды қатыгез ететін шығар деп ойлаушы едім. Олай емес екен ғой?

Соғыс әркімге әртүрлі әсер етеді. Ешкімге оңай тимейді. Бірде Венгрияда ғой деймін. Біздің әскерлердің қолына неміс фашистерімен бірге отыз шақты әзірбайжан жігіттері қолға түсті. Байғұстар немістердің қолына түсіп қалған екен.

Қаны көзіне құйылған орыс қызыл әскерлер оларға «сатқындар» деп бәрін жиып бір үйге қамады да бір танкіні әкеліп, оқпанын терезеден кіргізді де бір-ақ атты. Жаңағылардың біреуі де тірі қалмады. Соғыс небір сұмдықты көрсетеді.

Өз басыма келер болсам, фашистерді жек көруімде шек жоқ еді. Бірақ қатыгездік пен асқан жауыздыққа бара қоймадым. Сталинградта мынандай бір жағдай болды. Шайқас мәресіне жетіпқолға түскен немістерде есеп жоқ. Қарап тұрсам, неміс жауынгерлерінің соңын ала неміс әскерлерінің шинель-қалпақтарын киген қазақ жігіттері келе жатыр! Мен офицермін, қарауылдар алға кетіп қалған. Әлгілерден бұндай халге қалай түскендерін сұрадым. Олар тұтқынға түскеннен кейін солардың отын жағып, шәйін қойып жүргендерін айтты. Мен оларға «қазір жан-жаққа тарап, қаза тапқан қызыл әскерлердің киімдерін киіп алыңдар, содан соң адасып, қалдық, орысша білмейміз деп айтыңдар», - деп кеңес бердім». Сенесің бе, сол жігіттермен Берлинде кездестім. Маған «Көкелеп» шұрқырасып амандасты.

Сол Сталинград шайқасы туралы айтып берсеңіз?

- Өмірімде мақтанарлық бірнеше оқиғалар болды. Екеуі де осы

шайқасқа қатысты. Мен Сталинградқа бірінші болып ту тіктім. Ол сәтті кинодокументалистер түсіріп алды. Бұл ақпан айында болған еді. Сол 1943 жылдың мамырында Курскіде соғысып жүрген бізге «Сталинград эпопеясы» деген екі сериялы деректі фильм көрсетті. Мен сонда өзімді көрдім. Қарулас достарым мені көріп «Өтебай анау сен ғой, біздің Өтебай ғой!» айқайлап, қуанып жатты. Содан соң дәл сол кинокадрлерді жиырма жыл өткен соң Шымкенттегі «Жастық шақ» кинотеартрында АҚШ-тың «Поляр жұлдызы» атты фильмінен көрдім. Кейіннен өзімнің Сталинградта қызыл ту ұстап тұрған суретімді газет-журналдардан көп көрдім. Бірақ неге екенін қайдам, арқамнан түсірген, бетім көрінбейтін. Бақсам, әр ел халық өкілдеріне әртүрлі көңіл бөлінеді екен. Біреуін жақсы жағынана көбірек көрсету саясаты қолданыпты.

Тағы бір айтарым, фельдмаршал Паулюсті тұтқындауға тікелей дәнекер болуыма байланысты. Сталинградты бізге бермей ол соңына дейін жанталасты. Біздің басшылық одан ұрыссыз берілуді талап етті. Бірақ Паулюс бұдан бас тартты. Ұрыстың немен біткені белгілі ғой. Қаланы алғаннан соң тұтқындардың арасында неміс қолбасшысы болмай шықты. Сонымен іздеу басталды. Іздеушілердің ішінде менде бармын. Қираған көшелерінің бірінде жас шамасы он-он екілердегі баланы көрдім. Ол картоп қабықтарын жинап жүр екен. Мен өте балажанмын, әрі мұғалімдігім бар, жақындап барып сөзге тарттым. Аты Сергей, шешесі ауырып, соған талғажау боларлық бірнәрсе іздеп жүр екен.

- Сергей, сенен бір құпия сұрасам айтасың ба? – дедім.

- Білсем айтамын, - деді ол.

- Біз Паулюсті іздеп жүрміз, әбден титықтадық. Соның штабы қай

жерде екенін білесің бе?

- Көрсетейін. – деді Сергей.

Мен жауынгерлерге нан әкелуге бұйрық бердім. Қуанышы қойнына сыймаған бала, нанды жүгіріп барып анасына беріп келді. Біз Сергейді ертіп, қолбасшы Рокоссовскийге болған жайды баяндадық. Ол бізге бір топ автоматшыларды қосып берді. Сонымен бәріміз Сергейдің соңына ердік. Қираған орталық әмбебап дүкенінің орнына келгенде бала бізге дуалдағы үш нүктені меңзеді. Соларды басқанымыз сол-ақ екен, темір есіктер ашыла берді. Он бес минуттың ішінде бәрі де бітті. Ең бірінші ұзын бойлы, арық жүзді Паулюс, соңынан офицерлері шықты. Паулюсті біз Рокоссовскийге жеткіздік.

Ал енді соғыстың аты соғыс. Небір оқиғалар болады. Сіздіңше, зеңбірекшілердің өмірінде болған, бірақ зеңбірекшілерге тән емес оқиға есіңізде ме?

Соғыста небір нәрселер болып жатады. Әрине, ондай да жағдайға қарап қимыл-әрекет жасайсың. Бірде түн ортасында көтеріп, біздің жаяу әскер фашистерден бүгін тазартқан бір ауылға барасыңдар деген бұйрық алдық. Бұйрықтың аты бұйрық, орындау міндет. Соғыста жауынгерлер жүріп бара жатып ұйықтай беретін. Түн қараңғы. Жүріп келеміз, жүріп келеміз. Екі жағымызда биік өскен бидай. Бір уақытта жетер жерге де жақындадық. Байқағанымыз ауыл жақтан бізге қарай сап түзеген жауынгерлер келеді. Біз өзіміздің жаяу әскер ғой, деп жайбарақат қозғала бердік. Тура бетпе-бет тақалғанда бірақ білдік, немістер екен. «Фашистер!» - деп біреудің айқайлағаны есімде. Біз де, олар да ес жиып оқ атуға үлгермедік. Нағыз қоян-қолтық төбелес басталды да кетті. Біздің жақ көп ұлтты болатын. Сондықтан бидай арасында «ұр», «мә, саған», деген сөздер көптеген тілде естіліп жатты.

Қазақтар да немістердің жеті атасын сыбап жатты. Олар да қарап қалмағаны белгілі, сонымен төбелес екі сағатқа созылды. Таң қылаң бере бастаған кезде жау жағы әлсірей бастады. Содан олар шегіне қашты. Қызуымыз басылған біздер есімізді жиып жинала бастадық.

Сөйтсек, жақын жерде қырда жатқан біздің жаяу әскерлер бәрін көріп жатыпты. Біз оларға «әй, сендер неге бізге болыспадыңдар?» десек, олар сақ-сақ күліп: «бұндай қызық күнде бола бермейді ғой» дейді. Біз де күлген боп жатырмыз өзімізше. Енді қайтейік, біреудің көзі көгерген, енді біреудің тісі сынған дегендей. Соғыстың аты соғыс деген осы...

- Өтебай аға, майданда достықтың орны бөлек шығар...

Соғыста өлім әрдайым қасыңда жүретін жерде, туған-туысқаннан алыс, жырақ жерде – достық адамға адам болып қалуға көмектеседі. Менің бір жақын жолдасым болды. Аты-жөні Жолшыбек Мейірманұлы. Ол Шымкентке жақын жерде «Күйік» совхозынан еді. Біз Сталинградтан Берлинге дейін бірге болдық. Соғыс бізді туған бауырлардай жақын етті. Жолшыбек көзсіз батыр еді. Жауынгерлер ол туралы: «Жолшыбектен фашистер түгілі олардың оқтары да қорқады» деуші еді. Бірде ол үш жау танкісін экипаждарымен қоса қолға түсірді. Осы ерлігі үшін оған Ленин ордені берілді. Мен оны әрдайым уайымдап жүретін едім. Себебі ол қайнаған ұрыстың ортасында жүретін. Жолшыбек Берлинде соғыстың бітуіне бір апта қалғанда, отызыншы көкек күні қаза тапты. Қаза табар алдында ол маған бір жаралы жауынгерді медсанбатқа жеткізуімді өтінді. Қайтып келсем досым жоқ. Кейін білдім ол командирі қаза тапқан жаяу әскерлерді басқаруға өзі сұранып шығыпты. Оның басқаруымен бірнеше квартал жаудан босатылыпты. Сол ұрыстардың кезінде Жолшыбек қасында жарылған фауст-патронның жарықшағы тиіп қаза тауыпты. Жаяу әскерлер өздерін бір қазақтың басқарғанын айтып, жатқан жерін меңзеді. Оқ борап тұр. Мен досымның денесін ұрыс ортасынан алып шықпаққа бел будым. Менімен баруға жаяу әскер жауынгерлерінен ешкім шықпады. Бәрі қорқып тұр. Сонымен не керек, жалғыз кеттім. Жолшыбек ерлігі үшін Кеңес Одағының Батыры атағына ұсынылғаны есімде. Бірақ бұл атақ неге екенін қайдам досыма берілмеді. Соғыс біткен соң туғандарына барып жағдайдың бәрін айтып бердім.

- Соғыстың ең қуанышты сәті жеңіс қой. Соғыс біткенін қашан

білдіңіз?

- Көкек айының соңғы күндері бізге бір топ офицерлер келді. Олар

жауынгерлермен сөйлесіп, «Өздеріңе абай болыңдар жігіттер» деп жатты. Бір полковниктен жөн сұрадым. Ол былай деп жауап қатты: «Бірнеше күнде соғыс тәмамдалады. Бірақ біз оларға нақты айта алмаймыз, ондай құқығымыз жоқ» - деді.

Берлинді алғаннан кейін Прагадағы шайқасқа қатыстық. Қайтып келсек, соғыстың аяқталғанының жарияланғанына бірнеше күн болыпты. Біз-бір-бірімізді қуана құттықтадық. Небір батыр жігіттер көз жасына ерік берді. Бірнеше айдан соң елге оралып, қайтадан мектепке балаларды оқытуға кірістім.

Әлі күнге дейін түсіме соғыс кіреді. Түсімде жан жолдасым Жолшыбекті көремін.

Әңгімеңізге рахмет сізге, Өтебай аға!

Бердалы ОСПАН.

Мәдениеттанушы.

ҚАЗАҚ ЫРЫМДАРЫ

rgk — Fri, 06 Feb 2015 06:19:28 GMT

ҚАЗАҚ ЫРЫМДАРЫ

Қазақ ырымшыл халық дегенді көп естіп өстім. Жақында теледидардан бір дарынды әзілқойдың концерттік кешін тамашаладым. Ол қазақ ырымдары туралы бір әзіл әңгімені оқып жұртты күлкіге қарқ етіп жатты. Сол кезде оның қазақы тыйымдар мен ырымдарды ажырата алмайтынын байқадым. Шынында да тыйым мен ырым арасын межелеу оңай емес. Қазақ түсіндірме сөздігінде: «Ырым – жақсы ниетпен жасалатын әртүрлі әдет-ғұрып, көне дәстүр», деп жазылған.

Сонымен, ырымның неге ырым екенін білу маған өте бір қызық болып көрінді. Себебі қазақ халқының тұрмысында ырымдардың орны ерекше. Қазақ есімдері туралы кітап жазбақ болып есімдер жинау барысында ырымға байланысты есімдерді көптеп кездестірдім. Рымғазы, Рымғали, Рымжан, Ырымбай, Ырымбек сынды ұл есімдері, Рымбала, Рымшаш, Ырымжан сияқты қыз бала есімдері көп. Бұлардың көбісі қазақ тілінің сөйлеу мақышына байланысты алдыңғы «Ы» әрпі айтылмай көбінесе «Р» әрпінін басталады. Солай да жазылып та жүр. Ал дұрысында Рымғали – Ырымғали, Рымкеш – Ырымкеш болып жазылуы тиіс.

Осындай қазақ есімдерін иленіп жүрген танымал тұлғалар да аз емес. Мысалы атақты әнші Роза Қуанышқызының тегі Рымбай ретінде белгілі. Ал шынында танымал әнші өз тегін Роза Ырымбай деп жазуы керек еді. Бірақ бұл есім әнші дүниеге келгенге дейін атасының есімі Рымбай деп айтылып кеткендіктен осылай жазылған болуы керек. Коньки спортының халықаралық дәрежедегі төрешісі Қасым Рымбекұлы Иляштың әкесінің есімі де Рымбек болып жазылғанымен шынтуайтына келгенде Ырымбек екені түсінікті. Он баланың әкесі, олардың бесеуі спорт шебері, Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушысы Аманкелді Құрманұлы Рымқұлдың атасының есімі де Рымқұл емес Ырымқұл. Танымал сахна шебері, «Менің атым Қожа» фильміндегі Қожаның анасы Милаттың, «Тақиялы періште» кинокомедиясында қыздар жатақханасының комендантын керемет көрсете білген Бикен анамыздың әкесінің аты да Ырым. Бірақ көпшілік ол кісінің тегі Кеңес билігі кезінде орыс тілінің енгізілуі барысында Римова болып өзгеріп кеткенін біле бермейді. Атақты ақын Сәкен Сейфулиннің немере қарындасының есімі Рымжан. Әнші Жүсіпбек Елебектің қарындасы – Рымкеш, әнші Меруерт Түсіпбайдың анасының есімі де Рымкеш Төлегенқызы. Дәл осындай есімді иеленген Р.Жұмаділ – әнші, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері. Осы жерде қазақ есімдерін дұрыс жазу үлкен бір маңызды мәселе екенін айтқым келеді.

Сонымен құрметті оқырман, ырым туралы не білетінімді еске түсіріп, өздеріңізбен бөлісуді жөн көрдім. Ырымның не екенін, қазақ болмысындағы оның орны қандай екенін түсіну үшін түрлі тарихи тұлғаларға қатысты ырымдарды баяндамақпын. «Хан Кене» кітабында Кенесары хан туралы былай деп жазылған: «Жағдайдың үмітсіз екенін түсінген Кенесары әскери кеңес шақырып, қоршаудан шығу жолдарын қарастырды. Наурызбай Кенесарыға мынадай ұсыныс жасады: «Маған тама Құрман батыр мен Ағыбай батыр бастаған 200 жігіт беріңіз, мен сол жасақпен қырғыздар шебіне шабуыл жасап, бұзып өтемін», – деді. Бұл ұсынысты барлығы қолдағанымен, Кенесары келіспеді. «Егер біз бұзып өтсек, онда тоқтамай қашамыз. Кімнің аты жүйрік болса, сол құтылады. Ал халықтың басым көпшілігі қырылып қалады. Егер мен, әскер басшысы, қашатын болсам, онда мен бұдан былай халыққа хан бола алмаймын».

Кенесары барлық аттарды сойып, тек азық-түлік артатын 30 ат қана қалдырып, сөйтіп жаяу, қолға найза алып, қоршауды бұзып өтуді ұсынды. Бірақ оның ұсынысын ешкім қолдамады. Соғыс кезінде атынан айрылу қазақтар үшін жаман ырым болатын. Көмек келеді-ау деген оймен келесі күнге дейін күтуге шешім қабылданды. Бірақ көмекке ешкім келмеді. Кенесары мен Наурызбай өздерінің жасағымен қоршауды бұзып өтуді ұйғарды».Осы бір оқиғадан менің түйгенім «Ер қанаты – ат деп білетін» қазақ соғыс кезіндегі ең ауыр нәрсе атынан айрылу екен.

Атақты абыройлы тұлғаның затын төрге іліп қою, қазақ арасында кең тараған түсінік. Көпшілік бұндай адамдардың қолданған заттарын қасиетті санап, олар басқалаларды қолдап, желеп-жебеп жүреді деп сенген. «Алмас қылыш» кітабында Ағыбай батырдың атынан айтылатын мынадай өлең жолдары бар:

Жайылды атақ, даңқым тамам елге,

Әруағым жебеу болып көргендерге.

Тұтынған затым егер қолға түссе,

Ырым ғып қасиеттеп ілер төрге.

Белгілі жазушы Сәбит Мұқанұлының ғалым Шоқан Уәлиханның өміріне арналған «Аққан жұлдыз» романында жаңа туған балаға белгілі адамың есімін беру де жақсы ырым саналғанын оқып білуге болады. Таңатар есімді кедей кісі, ең болмаса ұрпағым жоқшылықтан құтылсын, болашағы жақсы болсын деген болуы керек, ұлының атын Шоқан деп қояды:

« – Атын қойған нәрестем, – жасым егде тартқанда көрген жалғызым еді, атадан мен де жалғыз, ол да жалғыз, сондықтан сенің атыңды ырым көрдім, шырағым.

– Шоқаның өмірлі, бақытты болсын! – деді Шоқан.

– Оумин, айтқаның келсін! – деп Таңатар жылап жіберді».

Қазақ қай нәрседен болса да жақсылықтың нышанын байқай білген. «Дина күйші» атты кітапта «Күй атасы» атанған атақты Құрманғазы Сағырбайұлының шәкірті Дина Нұрпейістің мынадай естелік әңгімесі келтірілген: – Жасым беске толғанша, тазалық үшін бе екен, қайдам, анам бесіктен шығармапты (Төрелер баланы бес жасқа дейін бесікке бөлеген – Б.О.). Аяғым бесігімнен сорайып, қол баудан екі қолымды суырып алып, ерсілі-қарсылы ербеңдете, кеудемді тырмалай беретін болсам керек. Мұны өзінше ырымдаған әкем: – Менің қызым не бір асқан домбырашы немесе нағыз ұшқалақ, қолға тұрмас көбелектің өзі болады, – деп дереу домбыра ұстата қойыпты. Ойын балаларымен асыр салып, ұлдар тал шыбықты ат қып мінсе, мен добырамды шаңдата жөнелетін едім.

Ұлы жазушы Ғабит Мүсірепұлының «Кездеспей кеткен бір бейне» поэмасын оқыған әрбір оқырман бұл шығармада ырым туралы жазылғанын біледі: «Содан кейін «Қатер үстінде қан шығарма!» деген ескі бір ырым есіне түсіп кетті де Ақбала шалға қарап:

– Пышағыңды жалаңдатпай, жерге шанша тұршы! – деді.

– Ойбай, балам-ай, ұмытып қалған екенсің ғой... Мұндайда пышақты жерге шанышпайды, күлге шаншады, – деп шал пышағын күлге шанышты».

Қазақ театр сахнасының ақиығы, Қанабек Байсейітұлы өзінің «Құштар көңіл» атты кітабында тағы бір ырым жайлы әңгімеленеді: «Дәл шешем босанатын күні біздің үйге екі сыйлы қонақ түсіпті: бірі найман болысы – Қанабек, екіншісі Есенбай деген кісі. Халық әдеті бойынша, қуаныш үстіне келген жолаушы құтты саналады, оларға аса құрмет көрсетіледі ғой, ол дәстүрді менің әкем де аямай жасапты. Мал сойып күтіп, екі қонағына да бағалы сый атапты. «Қырыққа келгенде көрген ұлым Қанабек құсап ел ұстасын» деген ниетпен атымды Қанабек қойыпты».

«Сыйға-сый, сыраға – бал» – деген сөз бар, әкем көрсеткен сый-құрмет, сірә, қатты толқытса керек, Есенбай да өз тарапынан қарымта қайтаруды ойлап әрі әкем екеуінің ескі достықтарын бұрынғыдан да бекіту мақсатымен: «Екі-үш күн бұрын ғана менің де әйелім босанып қыз туып еді, екі баланың аман-есен ер жетуіне ырым болсын, құда болайық», – депті. Қанабек болысты куә етіп әкем мен Есенбай сол арада қол алысып, төс қағыстырған құда болыпты. Сөйтіп, туа салысымен-ақ менің қалыңдығымның кім екені белгілі болған екен. Қазақ мұндайды бесік құда дейтін болса керек».

Қазақта келіннің бетін атасы ашпайды. Дегенмен өмірде түрлі жағдайлар болып жатады ғой. Ақын Кенен Әзірбайұлы баласы Көркемжан үйленгенде көптен күткен қуанышым деп келінінің бетін өзі ашқан. Ақынның қызы Төрткеннің айтуынша:

«Ел-жұртты шақырып, үлкен той жасады. Келіннің бетін ашар ырымын біреуге бергізіп, екі баласын қатар тұрғызып қойып, келіннің бетін өзі ашты. Ақылын, өсиетін айтты, осы күнді ұзақ күткендерін есіне алды. Сондағы:

Құтты болсын келінім аяғыңнан,

Осы еді ғой күткенім баяғыдан.

Мал-мүлкіңе ие бол арнап жиған,

Өсекшілдің сақ болғын саяғынан.

Құтты болсын келгенің, Дина келін, ...

Мұхтар Әуезұлы «Көктемнен бері» шығармасында ырымға байланысты болған оқиғаны баяндаған:

«Колхоздың шеткі үйінен шығып, орталығындағы үйлеріне таман келе жатқанымызда, ауыл кеңесі Анарбай:

– Апырай, мына тұман жүдә қою бопты да. Ырымы жақсы, жақсы ғой

бұ тұманның.

– Қандай ырым болушы еді?

– Айтат қой, шаруа. Мал баққан ел шыли есептеп айтпайтын бе, – деп,

Анарбай дәл шешуін айта алмағанда, қасымызда келе жатқан бір егделеу бір колхозшы:

– Тұман, су ғой. Жерге дым түсе береді. Егіндікке наяты пайдалы ғой

бұ. Ырымы со да қазақтың түге... деді».

1997 жылы жарық көрген «Мұхтар Әуезұлы, туыстары мен жақындарына хат» атты кітапта қазақтың тағы бір ырымы туралы айтылған. Жазушы 1952 жылы Алматыдан жазған бір хатында өзінің үйінде ағылшын қоғам қайраткері Моника Фелтонның болғанын жаза отырып мынадай бір оқиғаны баяндайды: «Моника Фелтонның алдына қойдың басы тартылды. Ол бастың екі көзін Сәбит (С.Мұқанұлы – жазушы, Б.О.) екеумізге берді. Әрине ол қазақтардың ырымы бойынша, бір қойдың екі көзін бөліскен адамдардың қырғи-қабақ қатынаста болатынын білмейтін еді. Осылайша ол, болашақта болмаса да бұрынғы екі қарсыласты дөп басып тапты». Осы жерде бір жайды ескерете кеткенді жөн көрдім. Мұхтар Әуезұлы мен Сәбит Мұқанұлының ара қатынасы туралы түрлі құйтырқы әңгімелер бүгінде де көп, қазақтың осы екі аяулы азаматы арасындағы туралы айтылып жүрген сөздер қаншалықты рас екені туралы мақаламды болашақта оқисыздар.

Халықтық әдет-ғұрыптарды жақсы білген Кенен Әзірбайұлы жазушы Мұхтар Әуезұлы туралы бір әңгімесінде былай дейді: «1960 жылдың ұмытпасам маусым айы болатын. Мұхтарды шығарып салған соң жігіттер жиылмай қалған дастарханға қайта оралып, Мұхтардың бірі қымыз ішкен кесесіне таласып, бірі отырған орнына таласып, ұлы адамнан қалған дәм ғой деп, балаларына бауырсақ, тәттілерін ырым қылып алып жатты». Бұл да ақынның қызы Төрткеннің «Кенен ата» кітабында келтірілген мәлімет.

Құрметті оқырман, жоғарыда оқығандарыңыз қазақ ырымдарын танып-білудегі менің шағын ғана талпынысым. Күнделікті тіршілік қалтарыстарында көзге көрінбей жатқан рухани құндылықтар көп. Оларды сақтап қалу әр азаматтың борышы.

Бердалы ОСПАН.

Мәдениеттанушы.

Әйелдерге тыйым салынған мамандықтардың тізімі

rgk — Mon, 28 Jul 2014 04:34:35 GMT

Беларусь үкіметі елдің құқықтық порталына әйелдерге тыйым салынған мамандықтардың жаңа тізімін жариялады, деп хабарлайды axist.by.

Тізімге көтергіш, экскаватор және бұрғылау машиналарының машинисі, кен ұсақтаушы, тас қашаушы, темекіні хош иістендіруші, бетон бұйымдарын кесуші, краншы, металл қорытушы, үй төбесін жабушы, антенна маманы, битум қайнатушы, қазаншы, әскери машиналарды жөндеу бойынша слесарь, ұста, пойыз құрастырушы және т.б. енді.

Сондай-ақ Беларусь әйелдерін спирт пен май айыратын маман, темірші, қопарғыш, автобус, жүк көлігі мен әскери көлікті жүргізуші, сүңгуір, тау-кен жұмысшысы, тері өңдеуші ретінде еңбекке тартуға тыйым салынды.

Қаулыны Беларусь Еңбек және әлеуметтік қорғау министрлігі 12 маусым күні қабылдады, құжат 25 шілдеден бастап күшіне енді.

Оңтүстік Қазақстан облысында 375 егіз, 6 үшем мен 1 төртем туылыпты

rgk — Wed, 16 Jul 2014 08:21:04 GMT

Оңтүстік Қазақстан Облысы Әкімдігі поделился ссылкой.

14 июля

2014 жылғы алты айда Оңтүстік Қазақстан облысында 375 егіз, 6 үшем мен 1 төртем туылыпты. http://www.ontustik.gov.kz/view.php?id=17896

Оңтүстік Қазақстан облысы әкімдігінің ресми сайты

www.ontustik.gov.kz

Оңтүстік Қазақстан облысы әкімдігінің ресми сайты

Перепосты: 2Нравится Нравится · · Поделиться

20 пользователям это нравится
Amirkhan Karatay Біздің ағайындар, жүдә, жатпайды екен да....

14 июля в 17:59 · Нравится
Aigerim Shahanova Казактын санын кобейту керек дурыс, Шымкент кобейе бер.

14 июля в 23:54 · Нравится
Altunshash Espolova Алтын урпакты қазақта осылай кобейе берсин!

Вчера, в 4:25 · Нравится
Берик Шымкент Айгерім, қазақтын санын көбейту керек, дурыс .Алайда егіз 3 -4- 5 туды деп газеттер жазса жаза берсін .Оларға сенсация керек.Акімдіктің бұл тұралы жазғаны қалай беті барды екен? Россияда баланың болашағы үшін әр баланың деп шотына 10 мың доллардан түсіріледі Арабтар 200 мың доллар түсіреді Ал біздің Қазақстан соншама кедейма ?Арзымайтін сүиншісі демесең баланың келешегін ойлап жатқан көкеларің жоқ. Ертең сол бала өсіп жұмыс іздеп барса сол көкеларің 5- 6 мың долларды бірақ сұрайды.Сол туып жатқандар байдың қатындары емес кедейдің қатындары. бай баласына ертең ресторан тойхана магазин базар ашып береді кедей несін ашып береді?Жұретін шығар сандалып .Қазақстанда байдан кедей көп емеспе? Кедейдің баласы байдың баласына барып құл болатын шығар Әкімдіктің атынан парақша ашқан адамда бет болса бұл постты алып тастасын.Алтын урпакты қазақта осылай кобейе берсін! бірақ депутаттар мен көтерген мәмеленің басын ашып алсын

Вчера, в 8:53 · Нравится
Эльмира Абдеева Берік мырза, Сізге осы бірдеме ұнайма қашан қарама теріс пікір білдіріп кереғаңыз кейін тартады да тұрады. Осы мемлекеттің экономикалық-әлеуметтік дамуына не үлес қосып жатырмын деп ойладыңыз ба? Құдайға мыңда-бір шүкір жағдайымыз жаман емес. Ерінбей еңбек еткен адамның жағдайы жақсы болады. Қуанышпен бөлісе алмайтын, жақсылықты көре алмайтын қасиетіңізді өзіңізде ұстасаңыз жақсы болар еді.

Вчера, в 11:09 · Нравится · 2
Эльмира Абдеева Сіздің мына жазғандарыңыз масқара емес па? Менікі жағымпаздық емес, қанағат тәубә дегенді білетін қазақтың қарапайым қызымын. Жемқорлық жасаған адамның тікелей өзімен байланысып тәртіпке шақыра беріңіз оған қарсылығым жоқ. Журналистпін деп жатырсыз ғо...Еще